دوای ئەوەی بە هۆی هەل و مەرج و گوشارەکانی رژیم بۆ سەر خەڵکی کورد لە رۆژهەڵاتی کوردستان، خۆپیشاندانەکان هەموو کوردستانی تەنیەوە، ئێستا لیرەدا ساتێک رادەوەستین لەسەر چونیەتی بیرکردنەوەی رووناکبیران، حزبەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان، ئەو ناوەند و ئن جی ئۆیانەی کە خەڵکی خۆڕست دایان مەزراندوە و تا ئێستاس هەزینەی زۆریان لە پێناوی خەباتی مەدەنیدا داوە و هەروەها ئەنجومەنە ئەدەبیەکان و فێرگەکانی زمانی کوردی و … هتد. ئەم کۆمەڵە رووناکبیرە تەنها بە هۆی هەستی نەتەوەیی و پاککردنەوەی نەتەوەکەیان لە ….. هەموو شتە نالەبار و ناجۆرەکان، ئیمە رۆژانە شاهیدی گرتن و ئەشکنجە و زیندانی ئەوانین.
هەمووان دەزانن کە لەم سەدەدا پرسی کورد چوەتە قۆناغێکی هەستیار و دۆزینەوەی کەسایەتی کورد و نەتەوەیی بوون بۆەتە دەغدەغەی هەموو تاکیکی کورد و ئەمەش ناراستەوخۆ کاریگەری ئەرێنی لەسەر سیاسەت، حزب، چالاکانی مەدەنی و رووناکبیران داناوە و تەنانەت حزبە کوردیەکانیش بە شێوەگەڵی جۆراوجۆر لە ژیر کاریگەری ئەم شێوە لە سیاسەتەدا لە رۆژهەڵاتی کوردستان هەلس و کەوت دەکەن و ئەمەش بۆەتە هۆی ئەوەی کە حزب و خەڵک گرێدراوی یەک بن و بە کوردیەکەی ئاوێتەی باڵا نوێنی یەک بن.
ئێستا پرسی کورد لە هەموو جیهان رەنگی داوەتەوە چوەتە قۆناغێکی نوێوە و هەموو ناوچەکەی تەنیوەتەوە و گرنگی تایبەتی بۆ نە تەنها ناوچەکە بەڵکوو بۆ هەموو جیهان و زلهێزەکان هەیە و وڵاتە زلهێزەکان بە شێوەی جۆراوجۆر لە کێشە و ململانێ سیاسیەکاندا حیساب لەسەر کوردستان دەکەن. رووناکبیران و چینی نوخبەی کۆمەڵگای کوردی ئاستی خەباتیان لە رۆژهەڵاتی کوردستان لە رێگەی چالاکییە مەدەنییەکانەوە بەرەو پێش بردوە و بونەتە پێشەنگی خەباتی کورد بە هەموو چین و توێژەکانی و جوان لە بیرمە ساڵی ٢٠٠٧ کاتێ لە شاری سەقز لەگەڵ کۆمەڵیک رووناکبیر قسەمان دەکرد دەیانوت هەر رووناکبیرێکی کورد پەیوەندی بە حزبەوە نەبیت ئەوا ناتوانێت رووناکبیر بێت و بە دەیان رێکخراوی مەدەنی چالاک لە ژینگە پاریزیەوە تا ئەنجومەنی ئەدەبی و فێرگەی زمانی کوردی و … ئیستا لە رۆژهەڵاتی کوردستان بوونیان هەیە و چالاکانە بەرخودان و خەباتی خۆیان بە دژی دەستێوەردان و … دەکەن و لەم ریگادا بە دەیان کەس گیراو و ئیستا لە زیندانەکانی رژیمدان. دواتر بە وردی باسی ئەم پرسە دەکەم.
ساڵی ١٩٩٠ی زایینی کاتێ جیهان بوو بە دوو بەشی نیزامی و دوای لە ناوچوونی “یەکێتی سۆڤیەت” و دوای تەواو بوونی شەڕی سارد و هەروەها دوو دەستەیی لە جیهاندا، فەزاێکی نوێ و تازە لە جیهاندا خوڵقا، لە سەرەتای دەیەی ١٩٩٠ی زایینی سیاسەتی گشتی وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا بە گشتی گۆڕدرا و لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٠ی زایینی سیاسەتێکی نوی لە ناوچەکە دەستی پیکرد. ئەمە وەرچەرخانێکی ئەرێنی بوو لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا بە قازانجی کورد شکاوە، بە تایبەتی دوو رێکخراوی گرنگ لە بەشی مافی مرۆڤ و هەروەها دەستێوەردانی مرۆڤ دوستانەی ئەو وڵاتە لە کاروباری دەرەوەی ئەمریکا وایکرد ناوچەکە، سیاسەت و هژمونیەکان بە قازانجی نەتەوەی کورد بچەرخێت و هەلبگەرێتەوە. یەکێک لەو شتە گرنگانەی کە لە روویدا نێوان ساڵەکانی ١٩٩٠ی زایینی و ٢٠٠٣ی زایینی ، ئەو کاتەی “سەدام حسەین” هێرشی بۆ سەر وڵاتی “کوەیت” دەست پێکرد و دەستی بە سەر ئەو وڵاتەدا گرت و “جورج بوش” سەرۆک کۆماری وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا زۆر هەولیدا کێشەکان لە رێگەی دیپلوماسیەوە چارەسەر بکات، بەڵام بە هۆی کەللە رەقی سەدام کار کێشایە ئەو جیگایەی “بوش” لە ساڵی ٢٠٠٣ هێرشی کردە سەر وڵاتی ئیراق و ئەو وڵاتەی بە گشتی داگیر کرد و لەو ماوەدا زیاتر لە ٥٠ بریار و گەماڕۆ بە سەر رژیمی ئێراقدا لەلایەن رێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکانەوە سەپێندرا. وڵاتە یەکگرتوەکان زۆر هەولیاندا کە شەڕ لەگەڵ ئێراق بە پێی یاسا و رێساکانی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکانەوە بچێتە پێشەوە و بۆ ئەم مەبەستە زۆر لەگەڵ سەدام هەولیاندا و تەنانەت ویستیان لە ریگای کودتاوە لایی بەرن، هەروەها لە رێگەی سوریەوە ویستیان سەدام کەسێک بە جێگەی خۆیی دابنێ کە سەدام ئەوەشی رەت کردەوە و هاوپەیمانان ئەو پلانەیان بۆ نەچوە سەر ولە دواییدا هێرشیان کردە سەر ئێراق و رژیمی سەدام کەمتر لە دە رۆژ رووخا و دوای ماوەیەک سەدامیش لە کونیکدا دوزرایەوە و لەلایەن بەرپرسە شێعەکانەوە ئێعدام کرا.
دوای ئەوەی ئەمریکا وڵاتی ئیراقی بە گشتی داگیر کرد زۆر کەس پێیان وابوو کە ئەو وڵاتە دەیەوێت مونوگرافی ناوچەکە بگۆڕێت، لە حاڵیکا بەرژەوەندی ئەمریکا لەوەدا بوو کە ناوچەکە بە شێوەی ئاڵوز بمێنێتەوە و لەمناوەدا کورد زیاترین زەرەرمەند بوون و بە دروست بوونی داعش و … هتد
لەمناوەدا، رژیمی ئیسلامی ئێران زیاترین ترسی لێنیشتبوو، چونکا بە نزیک بوونەوەی ئەمریکا، رژیمی ئیسلامی وایی هەست دەکرد کە بزوتنەوەی کورد بەهێزتر دەبێت و گوشارەکانی ئەو وڵاتە بۆ سەر ئێران نیشانیدا کە پرسی کورد گرنگی تایبەتی لە ناوچەکە پەیدا کردوە، بەڵام لە واقعدا کوردی رۆژهەڵات بە پێچەوانەی بەشەکانی دیکەی کوردستان بوونە قوربانی سیاسەتی ناوچەیی و بەشەکانی دیکە کورد لە هەر چوار پارچەت کوردستان و دوای بەهاری عەرەبیش لە وڵاتی سوریە کوردەکان توانیان بەشێک لە کوردستان رزگار بکەن و خۆیان دەسەڵاتی خۆیان بە دەست بگرن. ئەمانە وایکرد رژیمی ئیسلامی ئێران هەست بە مەترسیەکی گەورە بکات. هەر بۆیە هەولیکی ئێجگار زۆریدا لە رێگەی ئەو گرۆپ و تاقمانەی نزیک بە خۆیی رێگە لە جم و جۆلەکانی کورد بگرێت و بە کۆبوونەوەی “سێ گوشە” ئێران، ئیراق و تورکیە، هەولیاندا شۆڕشی کورد لە ناو ببەن و بە هێرش کردنە سەر کەرکووک و هەروەها وڵاتی تورکیە بە هێرش کردنە سەر عەفرین رژیمی ئیسلامی و نەیارانی کورد نیشانیداندا کە بە هەموو شێوە دژی ئەم نەتەوە دەوستنەوە و لەمناوەشدا ئەمریکا پشتی کوردی نەگرت و رێگەیدا کە ئەو وڵاتانە هێرش بکەنە سەر کوردستان و لە باشوور لە سەدا ٥١ی خاکەکەیان لە دەست بدەنەوە و تا ئێستە راستەوخۆ دەستی لە کاروباری وڵاتی ئێران بە تایبەتی پرسی کورد دەستی وەرنەداوە و دەبێ ئاماژە بەوە بکەم کە سیاسەتی ئەمریکا سەبارەت بە پرسی کورد هیچ ئاڵ و گۆڕێکی بە سەردا نەهاتوە و بە ئێستاشەوە ئەمریکا بە قازانجی کورد هەنگاوێکی نەناوە مەگەر ئەوەی قازانجی تایبەتی خۆیی هەبێت و هەمیشە کوردیان وەک شەڕکەرێکی باش بینیوە نە سیاسیوانێک باش و بە ئەزمون و تا ئێستا و ئەوەی دیومانە ئەمریکا لە کاتە هەستیارەکان پستی کوردی چوڵ کردوە و ئامادە نەبوە بەرگری لە گەورەترین نەتەوەی جیهان بکات کە خاوەن دەوڵەت و کیانی خۆیان نین و وڵاتەکەیان بوەتە کولونیکی نێو دەوڵەتی لەلایەن چوار دەوڵەتی سوریە، تورکیە، ئێران و ئێراق.
لە ساڵی ٢٠٠٢ ی زایینی راپورتێک لە وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا چاپ و بڵاو بوەوە،ئەو راپورتە باس لە دید، بۆچوون، روانگە و فکریەتی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا لە سەدەی ٢١ دەکات و نەخشەیەکی زۆر روون بە دەستەوە دەدات. یەکێک لەو شتە گرنگانەی کە لەو راپورتەدا بەدیی دەکرا باس لە چونیەتی مافی مرۆڤ و بەرەوپێش چوونی ئەو بەشە دەکات. لەو راپورتەدا باس لە ئازاد کردنی زیندانیانی سیاسی، پەرەپێدان و بلاوبوونەوەی دێمۆکراسی و ئازادی و پشتیوانی لە کەمایەتییە نەتەوەییەکانی دەکرد و هەروەها باسی لە رژیمی ئیسلامی کردوە کە تێدا هاتوە رژیمی ئیسلامی لە پیناو کێشەی نەتەوەیی زۆر زوو بە چۆکدا دێت و توشی کێشە دەبێت، کە لێرەدا دەبێ ئەوە بڵیم ئەو راپورتە لە زۆر ئەو بەشانە و سیاسەتانەی کە بەرانبەر بە رژیمی ئیسلامی باسی لیوە دەکەن زۆر هەلە بون و ئەو رژیمە تا ئێستا نیشانی داوە کە گرنگی بە هیچ شتێک نادات جگە لە ریباز و بەرەو پێشچوونی فکریەتی خۆیی.
لێرەدا دەمەوێ بگەریمەوە بۆ باسی رووناکبیران و هەڵسووراوانی مەدەنی و ژینە پارێز کە ئەوان بە ویست و داخوازیی خۆیان دێنە مەیدان و هاتونەتە ناو ئەم رێرەوە لە خەبات و بەرخودان. لیرەدا دەبێ باسی ئەوە بکەم لە خەڵکی کورد لە رۆژهەڵاتی کوردستان گرنگی زۆریان بە ئن جی ئۆکان و چالاکی مەدەنی و ژینگە پارێزی داوە و ئەوەیان کردوە بە یەکێک لە نەخشە ریگاکانی خۆیان بۆ بەربەرەکانی لەگەڵ رژیم و هەر ئێستا زیاتر لە ١٥٠ چالاکی خویندکاری و مافی مرڤ و ژینگە پارێز و … هید لەلایەن رژیمەوە دەستگیر و بۆ زیندانی سپا لەشاری ورمێ گوازراونەتەوە. جووڵانەوەی بزووتنەوەی خوێندکاری کورد کە هەموو ویست و داخوازیەکانی نەتەوەیی خۆیان تێدایە وبە روونی باس لە مافی نەتەوەی خۆیان و ئازادی زیاتر و مافی سەرەتایی خۆیان دەکەن و ئەمەش بوەتە چەقلی چاوی رژیمی ئیسلامی، هەر بۆیە بەو شێوە چالاکانی خوینکاری ومەدەنی کورد دەستگیر و رەوانەی سیاچالەکانی خۆیی دەکات .
دوا بە دوای شەڕی دووهەمی جیهانی و ئەو کەلێنانەی کە لە رۆژهەڵاتی ناوەراستی و بە تایبەتی رۆژهەڵاتی کوردستان هاتە ئاراوە، کۆمەڵێک لە گەنجانی کورد توانیان ئەو هەلە بقۆزنەوە و حزبی کۆمەڵەی ژیانەوە دابمەزرێنن ،دواتر کۆماری مهاباد دامەزرا و لە ماوەیزیاتر لە ١١ مانگ توانی خۆبەرێوەبەریەتی ئەو ناوچانەی کە بە دەست کورد خۆیەوە بوو بەرێوە ببات و لەمناوەدا، وەک هەمیشە نەیارانی کورد هەولیاندا کە ئەو کۆمارە سەرکوت بکەن و لە ئاکامدا بە ئێعدام کردنی پێشەوا و هاوڕێکانی کۆتایی بە یەکەم کۆماری کورد لە مێژوودا هات و خۆدی کۆمار بۆ کورد گرنگی زۆری هەبوو.
دوای شۆڕشی کورد لە مهاباد، و رووخانی بۆ ماوی دەیان ساڵ رژیمی شا توانی دەنگی رزگاریخوازانەی کورد لە گەروودا بخنکێنی، بەڵام کوژاندنەوەی ئەو ئاگرە، تەنها لە روالەتدا بوو و سکلی ژێر خۆلەمێشەکەی هەر بە گەشی مایەوە و لە ساڵی ١٣٥٧ی هەتاوی جارێکی دیکە کلپەی سەند و ئەمجار هەموو شار و گوندەکانی کوردستانی تەنیەوە و ئامانجی ئەو شۆڕشە و ئاکامەکەئ بوو بە هۆی یانبەختکردنی هەزاران گەنجی کورد تا ئێستاش ئەم شەڕە هەر بەردەوامە و رۆژانە کورد لە رۆژهەڵات هەزینەی بۆ دەدات ئامانجی سەرەکی شۆڕشی کورد سەربەخۆیی و مافی چارەی خۆنووسینە لەو بەشە لە کوردستان.
لێرەدا دەبێ ئاماژە بە سیاسەتی وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا بکەم کە لە راپورتی کۆمەڵی خوێندنەوەی سەرۆک کۆماری ئەمریکا کە تایبەتە بە ئەنجومەنی واشنگتون دەڵێت: باشترین کار بۆ ئەمریکا ئەوەیە کە گۆڕانکاری بنەرەتی بە سەر ئێراندا بێت و لە نەگۆڕێنی رژیمی ئیسلامی ئێران جیهان بە تایبەتی ناوچەکە ئارامی و سەقامگیری بە خۆیەوە نابینیت. سیاسەتی ئەمریکا بۆ ناوچەکە ئەوەیە کە ئەمڕۆ بەر بگرێت بە بڵاوبوونەوەی چەکی کۆکوژی و پەرەپێدانی دێمۆکراسی لە ناوچەکە و ئەمەش وایکردوە کە رژیمی ئیسلامی ئێران گوساری زیاتر بخاتە سەر نەتەوەی کورد لە رۆژهەڵاتی کوردستان.
